و همانطور كه در آيه سوره نحل كه از نظر خواننده گذشت و ذيل آيه مورد بحث هم كه مىفرمايد : « و ظلالهم . . . » ، بر اين دلالت دارد كه تمامى موجودات خدا را سجده مىكنند ، به خاطر اين است كه روى سخن در اين آيات با مشركين است ، و عليه ايشان احتجاج شده است ، گويا خواسته است ايشان را وادار كند كه به طوع و رغبت خدا را سجده كنند ، همانطور كه ساير عقلاى آسمان و زمين او را به طوع و رغبت سجده مىكنند ، و حتى سايه ايشان هم او را سجده مىكند ، و به همين عنايت بود كه سجده سايه ايشان را به رخ كشيد تا در وادارى مشركين مؤكدتر باشد ( دقت بفرمائيد ) . اين را نيز بايد دانست كه تذلل و تواضع همه موجودات در برابر ساحت پروردگارشان خضوع و تذلل ذاتى است ، كه هيچ موجودى از آن منفك ، و آن از هيچ موجودى متخلف نيست ، پس بطور مسلم خضوع موجودات به طوع و بدون سفارش خواهد بود ، و چگونه به سفارش و اكراه باشد و حال آنكه هيچ موجودى از خود هيچ چيز ندارد تا در باره اش كراهت و يا امتناع و سركشى تصور شود ، هم چنان كه خداى تعالى فرموده : « فَقالَ لَها وَلِلأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ » « 1 » . و اين عنايت هر چند ايجاب مىكند كه سجده موجودات در برابر خداى تعالى به طوع و رغبت بوده و راهى براى تصور اكراه باقى نگذارد ، و ليكن عنايت ديگرى در اين بين هست كه چه بسا نسبت اكراه را تا حدى براى بعضى از موجودات ، يعنى انسان تصحيح كند ، و آن عنايت اين است كه پاره اى از موجودات در اجتماع تزاحم قرار گرفته ، و با اينكه خود مجهز به طبايعى هستند ، مع ذلك چه بسا سببهاى ديگرى هستند كه نمىگذارند اين موجودات به غايات و هدفهاى خود نائل شوند ، آرى موجوداتى كه در عالم ما قرار دارند كه عالم ماده و دار تزاحم است چه بسا در رسيدن به هدفهاى مقتضيات طبايع خود ، به موانع گوناگون و مختلفى برخورند كه اقتضاى آنها بر خلاف اقتضاى طبيعت اينها باشد ، و پر واضح است كه هر چه بر خلاف طبيعت باشد مكروه است ، هم چنان كه ملايم طبيعت مطلوب است . بنا بر اين ، موجودات اين نشئه در جميع شؤون راجع به خودشان ساجد و خاضع در برابر امر خدا هستند ، و ليكن در پاره اى از شؤون كه مخالف طبيعت آنها است از قبيل : مرگ و فساد و بطلان آثار و آفات و مرضها و امثال آن ، سجود و خضوعشان كرها ، و در آنچه كه موافق طبع

--> ( 1 ) پس به آسمان و زمين گفت به طوع و رغبت و يا جبر و كراهت هم كه شده بيائيد ، گفتند به طوع و رغبت آمديم . سوره فصلت ، آيه 11 .